Skąd się bierze zaćma?

W zdrowym oku naturalna soczewka jest przezroczysta i elastyczna. Znajduje się wewnątrz gałki ocznej, za tęczówką i źrenicą, a jej zadaniem jest przepuszczanie oraz skupianie światła tak, aby obraz mógł powstać na siatkówce. Soczewkę można porównać do obiektywu w aparacie — gdy jest czysta, obraz jest wyraźny i ma dobry kontrast.

Zaćma pojawia się wtedy, gdy nasza naturalna soczewka stopniowo traci swoją przejrzystość. W jej wnętrzu białka i włókna zaczynają się zmieniać i zlepiać, tworząc zmętnienia. Przez taką soczewkę światło nie przechodzi już tak swobodnie jak wcześniej, dlatego obraz staje się mniej ostry, bardziej zamglony i mniej kontrastowy — trochę tak, jakby patrzeć przez zabrudzoną szybę albo zaparowane okulary.

Skąd bierze się zaćma?

Najczęściej zaćma rozwija się z wiekiem. To naturalne, że soczewka przez całe życie pracuje, przepuszcza światło i stopniowo się zmienia. U jednych osób proces przebiega wolno i przez lata nie daje większych problemów, u innych zmętnienie szybciej zaczyna przeszkadzać w codziennym widzeniu. Wiek nie jest jednak jedyną przyczyną. Ryzyko zaćmy mogą zwiększać m.in. cukrzyca, urazy oka, wcześniejsze operacje okulistyczne, niektóre choroby oczu, długotrwałe stosowanie sterydów, palenie papierosów oraz ekspozycja na promieniowanie UV. Zaćma może też być wrodzona, czyli być obecna u dziecka od urodzenia lub pojawić się bardzo wcześnie. To jednak osobny temat i wymaga szybkiej diagnostyki okulistycznej, bo u dzieci rozwijający się układ wzrokowy jest szczególnie wrażliwy.

Jakie objawy daje zaćma?

Najczęstszym objawem zaćmy jest stopniowe pogarszanie się jakości widzenia. Obraz nie musi od razu stać się bardzo niewyraźny — na początku możesz mieć raczej wrażenie, że widzisz mniej „czysto”. Pojawia się zamglenie, słabszy kontrast, trudność z widzeniem szczegółów albo uczucie, jakby okulary były zabrudzone, mimo że są czyste. Często bardziej przeszkadzają też światła samochodów po zmroku, lampy uliczne czy jasne słońce.

Zaćma może powodować:

• zamglone, niewyraźne lub przyciemnione widzenie,
• większą wrażliwość na światło i olśnienia,
• trudności z prowadzeniem samochodu po zmroku,
• aureole lub rozbłyski wokół świateł,
• słabsze widzenie kontrastu,
• blaknięcie lub żółknięcie kolorów,
• potrzebę mocniejszego światła do czytania,
• częstsze zmiany mocy okularów,
• czasem podwójne lub „duchowe” widzenie jednym okiem.

Czy zaćma zawsze daje objawy?

Nie zawsze. Na początku zaćma może obejmować tylko niewielką część soczewki, dlatego widzenie może wydawać się jeszcze całkiem dobre. Obraz nie musi od razu być mocno zamglony — czasem różnica jest tak subtelna, że pacjent zauważa ją dopiero w konkretnych sytuacjach, na przykład podczas jazdy po zmroku albo patrząc pod światło.

Zdarza się też, że początki zaćmy zostają zauważone przypadkiem podczas badania, zanim zaczną realnie przeszkadzać w codziennym życiu. Taka informacja nie zawsze oznacza, że od razu potrzebna jest operacja. Decyzja zależy przede wszystkim od tego, jak bardzo zmętnienie soczewki wpływa na komfort widzenia i normalne funkcjonowanie.

Bywa jednak również odwrotnie — pacjent myśli, że problem wynika tylko z okularów, a przyczyną gorszej jakości widzenia jest już zmętnienie soczewki. Dlatego jeśli mimo nowych lub pozornie dobrze dobranych okularów obraz nadal jest mglisty, światła coraz bardziej oślepiają, a widzenie po zmroku staje się trudniejsze, warto skonsultować się ze specjalistą.

Czy okulary mogą pomóc przy zaćmie?

Czasami tak — szczególnie na początku. Jeśli zaćma jest niewielka, zmiana korekcji, lepsza powłoka antyrefleksyjna, dobre oświetlenie i odpowiednio dobrane okulary mogą poprawić komfort widzenia. Możliwe, że po aktualizacji korekcji, przez jakiś czas będziesz funkcjonować dobrze.

Pamiętaj jednak, że okulary nie usuwają zaćmy. Jeśli soczewka w oku coraz bardziej mętnieje, to nawet najlepiej dobrane szkła nie przywrócą idealnej przejrzystości obrazu. To tak, jakbyś próbował wyostrzyć zdjęcie robione przez zaparowaną szybę. Możemy poprawić ustawienia aparatu, ale jeśli szyba jest mleczna, obraz nadal nie będzie tak czysty jak przez przezroczyste szkło. Dlatego badanie wzroku jest ważne, ale przy podejrzeniu zaćmy kluczowa jest ocena okulistyczna soczewki i całego oka.

Czy zaćmę można wyleczyć kroplami?

Standardowym, skutecznym leczeniem zaćmy jest operacyjne usunięcie zmętniałej soczewki i zastąpienie jej sztuczną soczewką wewnątrzgałkową. W momencie kiedy okulary lub soczewki kontaktowe nie poprawiają już widzenia wystarczająco, jedynym skutecznym leczeniem zaćmy jest operacja.

Krople mogą być stosowane przy innych problemach oczu, na przykład suchości, stanach zapalnych czy po zabiegu, ale nie rozpuszczają dojrzałej zaćmy i nie przywracają naturalnej przezroczystości soczewki. W Internecie można znaleźć różne obietnice „kropli na zaćmę”, ale pacjent powinien zachować ostrożność. Jeśli coś brzmi jak łatwa alternatywa dla operacji, warto zapytać okulistę, czy ma to potwierdzenie w aktualnej medycynie.

Badania nad metodami spowalniania lub zapobiegania zaćmie trwają, ale w codziennej praktyce leczeniem, które rzeczywiście usuwa zaćmę wpływającą na widzenie, pozostaje zabieg chirurgiczny.

Kiedy rozważa się usunięcie zaćmy?

Zaćmę usuwa się wtedy, gdy zaczyna przeszkadzać w codziennym życiu. Nie chodzi wyłącznie o wynik z tablicy do czytania. Ważne jest też to, czy pacjent ma problem z jazdą samochodem, czytaniem, rozpoznawaniem twarzy, pracą, oglądaniem telewizji, funkcjonowaniem po zmroku albo wykonywaniem codziennych czynności.

Decyzję o operacji zwykle rozważa się, gdy zaćma zaczyna wpływać na jakość życia. To bardzo ważne, bo dwie osoby z podobnym zmętnieniem soczewki mogą odczuwać problem zupełnie inaczej. Kierowca zawodowy, osoba dużo czytająca albo ktoś pracujący przy precyzyjnych zadaniach może szybciej zauważyć ograniczenia niż osoba, która ma mniejsze wymagania wzrokowe.

Jak wygląda kwalifikacja do operacji zaćmy?

Kwalifikację do operacji przeprowadza lekarz okulista. Podczas takiej wizyty ocenia się nie tylko samą zaćmę, ale też ogólny stan oka. To ważne, bo pogorszenie widzenia może wynikać nie tylko ze zmętnienia soczewki, ale też z chorób siatkówki, rogówki, nerwu wzrokowego czy plamki. Podczas kwalifikacji do zabiegu IOL zwykle sprawdza się ostrość wzroku, wykonuje badanie w lampie szczelinowej, ocenia soczewkę, ciśnienie wewnątrzgałkowe oraz dno oka — często po rozszerzeniu źrenicy. Przed zabiegiem potrzebne są też pomiary oka, czyli biometria. Dzięki nim wylicza się moc sztucznej soczewki, która ma zostać wszczepiona podczas operacji.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić dodatkowe badania, na przykład OCT plamki, topografię rogówki, ocenę filmu łzowego lub inne testy. Jest to szczególnie ważne, jeśli pacjent rozważa soczewki premium, ma astygmatyzm, choroby siatkówki, jaskrę, zwyrodnienie plamki, cukrzycę albo wcześniej przechodził zabiegi okulistyczne.

Jak wygląda operacja zaćmy?

Operacja zaćmy polega na usunięciu zmętniałej naturalnej soczewki i wszczepieniu w jej miejsce sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej. Współczesny zabieg najczęściej wykonuje się metodą fakoemulsyfikacji — zmętniała soczewka jest rozbijana ultradźwiękami i usuwana przez małe nacięcie, a następnie do oka wprowadza się zwijalną sztuczną soczewkę. Pacjent zwykle nie jest usypiany do takiego zabiegu. Najczęściej stosuje się znieczulenie miejscowe, na przykład w kroplach lub w innej formie zaleconej przez lekarza. Sam zabieg jest krótki, ale cały pobyt w placówce trwa dłużej, bo potrzebne jest przygotowanie, pomiary, podanie leków i obserwacja po operacji.

Po zabiegu pacjent otrzymuje zalecenia dotyczące kropli, higieny, kontroli i ograniczeń. Przez pewien czas trzeba uważać na pocieranie oka, zanieczyszczenia, intensywny wysiłek i sytuacje, które mogłyby zwiększyć ryzyko powikłań. Konkretne zalecenia zawsze przekazuje operator.

Co jest wkładane zamiast naturalnej soczewki?

Zamiast zmętniałej soczewki wszczepia się sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową, czyli IOL. To niewielki, przezroczysty implant, który zostaje w oku na stałe i przejmuje funkcję optyczną naturalnej soczewki. Taka soczewka nie jest soczewką kontaktową i pacjent jej nie zdejmuje. Nie leży na powierzchni oka. Jest umieszczana wewnątrz oka, najczęściej w torebce po naturalnej soczewce. Pacjent jej nie czuje tak jak ciała obcego. Dobór soczewki ma duże znaczenie, bo wpływa na to, na jaką odległość pacjent będzie widział najlepiej po zabiegu i w jakim stopniu będzie potrzebował okularów.

Czy można wybrać soczewkę do operacji zaćmy?

W wielu sytuacjach pacjent ma możliwość omówienia z lekarzem różnych typów soczewek. Wybór zależy od stanu oka, wyników badań, oczekiwań, stylu życia, obecności astygmatyzmu, chorób dodatkowych oraz możliwości finansowania. Nie każda soczewka będzie odpowiednia dla każdego pacjenta.

Najczęściej mówi się o kilku grupach soczewek:

Soczewki jednoogniskowe

Zapewniają dobrą ostrość na jedną wybraną odległość, najczęściej do dali. Wtedy do czytania zwykle potrzebne są okulary. Można też zaplanować korekcję inaczej, ale wymaga to dokładnej rozmowy z lekarzem.

Soczewki toryczne

Są przeznaczone dla osób z astygmatyzmem rogówkowym. Mogą pomóc zmniejszyć astygmatyzm po operacji i poprawić jakość widzenia bez okularów do dali.

Soczewki multifokalne, EDOF lub o rozszerzonej głębi ostrości

Mają zmniejszać zależność od okularów na różne odległości — dal, odległości pośrednie i/lub bliż. Mogą być bardzo wygodne dla wybranych pacjentów, ale nie są idealne dla każdego. Mogą dawać zjawiska świetlne, takie jak halo lub olśnienia, szczególnie po zmroku. Ten typ soczewek to trochę jak wybór okularów progresywnych. Najdroższe lub najbardziej zaawansowane rozwiązanie nie zawsze będzie najlepsze dla każdej osoby. Liczy się styl życia, oczekiwania, stan oczu i to, czy pacjent akceptuje możliwe kompromisy.

Czy po operacji zaćmy nadal trzeba nosić okulary?

To zależy od rodzaju wszczepionej soczewki, planowanej korekcji i stanu oka. Po standardowej soczewce jednoogniskowej pacjent często dobrze widzi do dali, ale potrzebuje okularów do czytania lub pracy z bliska. Jeśli soczewka jest ustawiona na bliż, może być odwrotnie — lepsze widzenie z bliska, ale potrzeba okularów do dali.

Soczewki premium mogą zmniejszyć zależność od okularów, ale nie gwarantują, że pacjent nigdy nie będzie ich potrzebował. Czasem okulary są nadal konieczne do bardzo drobnego druku, pracy przy komputerze, jazdy nocą albo dla maksymalnej ostrości.

Warto też pamiętać, że operacja zaćmy nie leczy wszystkich chorób oczu. Jeśli pacjent ma zwyrodnienie plamki, jaskrę, choroby rogówki, retinopatię cukrzycową albo inne zmiany, efekt zabiegu może zależeć również od tych problemów.

Czy zaćma może „wrócić” po operacji?

Usunięta naturalna soczewka nie odrasta, więc klasyczna zaćma nie wraca. Może jednak pojawić się tzw. zaćma wtórna, czyli zmętnienie tylnej torebki soczewki. To nie jest ponowne zmętnienie sztucznej soczewki, tylko zmętnienie cienkiej błony, która zostaje w oku i utrzymuje implant. Pacjent może wtedy znów mieć wrażenie, że obraz staje się mglisty. Leczenie zwykle polega na krótkim zabiegu laserowym YAG, który wykonuje okulista, jeśli są ku temu wskazania.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Warto skonsultować się z okulistą, jeśli widzenie stopniowo się pogarsza, okulary przestają pomagać, obraz jest zamglony, światła samochodów mocno oślepiają, trudniej prowadzić po zmroku, kolory wydają się mniej wyraźne albo coraz częściej potrzebujesz mocniejszego światła do czytania.

Do optometrysty lub salonu optycznego pacjent często trafia dlatego, że chce sprawdzić, czy wystarczy zmiana okularów. To dobry pierwszy krok, ale jeśli podczas badania pojawia się podejrzenie zaćmy lub korekcja nie poprawia widzenia tak, jak powinna, konieczna jest dalsza konsultacja okulistyczna.

W Zakładzie Optycznym Elżbieta Chlebicka w Białej Podlaskiej możemy sprawdzić ostrość wzroku, ocenić potrzeby wzrokowe, dobrać okulary wtedy, gdy korekcja rzeczywiście pomaga, oraz podpowiedzieć, kiedy objawy wymagają kontroli okulistycznej. Przy zaćmie najważniejsze jest bowiem dobranie właściwej ścieżki: czasem wystarczy aktualizacja okularów, a czasem potrzebna jest kwalifikacja do leczenia operacyjnego.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

1. Czy zaćma boli? Zwykle nie. Zaćma najczęściej powoduje pogorszenie jakości widzenia, ale nie musi dawać bólu. Dlatego wiele osób długo odkłada wizytę, bo myśli, że skoro oko nie boli, to problem nie jest poważny.
2. Czy zaćma rozwija się szybko? Najczęściej rozwija się powoli, przez miesiące lub lata. Są jednak sytuacje, w których zmiany mogą postępować szybciej, na przykład po urazie, przy niektórych chorobach lub po stosowaniu określonych leków.
3. Czy można mieć zaćmę tylko w jednym oku? Tak. Zaćma może być bardziej zaawansowana w jednym oku, nawet jeśli w drugim dopiero się zaczyna. Pacjent czasem zauważa różnicę dopiero wtedy, gdy zasłoni jedno oko i porówna obraz.
4. Czy zaćmę trzeba usuwać od razu? Nie zawsze. Jeśli jest początkowa i nie przeszkadza w codziennym funkcjonowaniu, okulista może zalecić obserwację. Operację zwykle rozważa się wtedy, gdy zaćma pogarsza jakość życia lub utrudnia normalne funkcjonowanie.
5. Czy operacja zaćmy poprawia wzrok na zawsze? Operacja usuwa zmętniałą soczewkę, ale końcowy efekt zależy także od stanu siatkówki, nerwu wzrokowego, rogówki i innych struktur oka. Jeśli nie ma dodatkowych chorób, widzenie często wyraźnie się poprawia.
6. Czy po operacji można dobrać okulary? Tak. Po zakończeniu gojenia i ustabilizowaniu widzenia często dobiera się okulary do czytania, pracy przy komputerze lub do dali — zależnie od rodzaju wszczepionej soczewki i potrzeb pacjenta.